डाळिंबामध्ये तेलकट डाग रोग (Bacterial Blight Disease – BBD) हा अत्यंत गंभीर आणि उत्पादनावर मोठा परिणाम करणारा जिवाणूजन्य रोग आहे. हा रोग Xanthomonas axonopodis pv. punicae या जीवाणूमुळे होतो. योग्य वेळी आणि सामूहिक पद्धतीने व्यवस्थापन केल्यास हा रोग नियंत्रणात आणता येतो.
या लेखामध्ये डाळिंबातील तेलकट डाग रोग नियंत्रणासाठी वैज्ञानिकदृष्ट्या शिफारस केलेल्या सहा महत्त्वाच्या पायऱ्या सविस्तर दिल्या आहेत.
Table of Contents
Telya (Bacterial Blight Management) FREE PDF DOWNLOAD
1️⃣ मुख्य छाटणी (Main Pruning)
कालावधी: डिसेंबर शेवट – फेब्रुवारी मध्य
- फळ काढणीनंतर त्वरित मुख्य छाटणी करावी
- वाळलेल्या, रोगग्रस्त आणि दुय्यम-तृतीय फांद्या जखमेच्या 2–4 इंच खाली कापाव्यात
- कापलेल्या जागी 10% बोर्डो पेस्ट लावावी
- सर्व रोगग्रस्त फांद्या जाळून नष्ट कराव्यात
👉 यामुळे झाडामध्ये हवा व प्रकाश प्रवेश सुधारतो आणि जीवाणूंचा प्रसार कमी होतो.
2️⃣ विश्रांती काळातील खत व्यवस्थापन व संरक्षण
मुख्य छाटणीनंतर झाडाला पुनर्बलनासाठी योग्य पोषण आवश्यक असते.
सेंद्रिय खत (प्रति झाड)
- 20 किलो शेणखत
किंवा - 15 किलो शेणखत + 2 किलो गांडूळखत + 2 किलो निम्बोळी पेंड
किंवा - 7 किलो कोंबडी खत + 2 किलो निम्बोळी पेंड
रासायनिक खत मात्रा
- नत्र: 205 ग्रॅम
- स्फुरद: 50 ग्रॅम
- पालाश: 152 ग्रॅम
जैविक घटक (Bio-agents)
- Aspergillus niger
- Rhizophagus irregularis (Mycorrhiza)
- Penicillium pinophilum
- पर्याय: Trichoderma, Pseudomonas, Paecilomyces
हे जैव घटक जमिनीत रोगप्रतिकारशक्ती वाढवतात आणि मर रोगासही आळा घालतात.
फवारणी संरक्षण
- कॉपर ऑक्सीक्लोराइड 3 ग्रॅम/लिटर
- किंवा 1% बोर्डो मिश्रण
- अझाडिरॅक्टिन 3 मिली/लिटर (प्रतिबंधात्मक)
3️⃣ बाग ताणावर सोडणे (Inducing Stress)
मध्य मार्चपर्यंत पाणी बंद करून 100% नैसर्गिक पानगळ होऊ द्यावी.
- पानगळीनंतर कॅन्कर स्पष्ट दिसतात
- जखमेच्या 2–4 इंच खाली फांद्या कापाव्यात
- संक्रमित भाग जाळून नष्ट करावा
👉 हे रोग चक्र तोडण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे पाऊल आहे.
4️⃣ पानगळीनंतर उन्हात तापविणे (Sun Exposure Treatment)
एप्रिल शेवट – मे दरम्यान:
- पानविरहित झाडे 15–20 दिवस तीव्र उन्हात ठेवावीत
- यामुळे नोडमध्ये राहिलेल्या जीवाणूंचा नायनाट होतो
- फांद्यांची टोकं 1–2 सेमी वाळल्यावर पहिलं पाणी द्यावं
ही पद्धत संशोधनातून सिद्ध झालेली सुधारित तंत्रज्ञान पायरी आहे.
5️⃣ बहार छाटणी व खत व्यवस्थापन
- शेंड्याकडून 8–10 इंच फांद्या काढाव्यात
- कॅन्कर असल्यास त्यावर 10% बोर्डो पेस्ट लावावी
- ह्युमिक अॅसिड व 80% सल्फर (20–30 ग्रॅम/झाड) वापरावे
सूक्ष्म अन्नद्रव्य फवारणी
- 2 ग्रॅम/लिटर सूक्ष्म अन्नद्रव्य
- सॅलिसिलिक अॅसिड 300 ppm
6️⃣ IDIPM फवारणी वेळापत्रक
बहार धरताना राष्ट्रीय डाळिंब संशोधन केंद्राने तयार केलेल्या IDIPM (Integrated Disease & Insect Pest Management) वेळापत्रकानुसार फवारणी करावी.
नेमाटोड नियंत्रण
- Fluopyram 2 मिली/झाड ड्रेंचिंग
किंवा - Fluensulfone 2% GR (10 ग्रॅम/ड्रीपर)
सामूहिक व्यवस्थापन का आवश्यक?
तेलकट डाग रोग नियंत्रणासाठी एकाच शेतकऱ्याने नव्हे तर परिसरातील सर्व शेतकऱ्यांनी एकत्रित वेळापत्रक पाळणे अत्यावश्यक आहे. अन्यथा रोगाचा पुनर्प्रादुर्भाव होऊ शकतो.
डाळिंबातील तेलकट डाग रोगाचे वैज्ञानिक व्यवस्थापन ही सहा टप्प्यांची प्रक्रिया आहे:
✔ मुख्य छाटणी
✔ विश्रांती काळातील खत व्यवस्थापन
✔ बाग ताणावर सोडणे
✔ उन्हात तापविणे
✔ बहार व्यवस्थापन
✔ IDIPM वेळापत्रक
credit: ICAR-NRCP, SOLAPUR
योग्य वेळी आणि काटेकोरपणे पालन केल्यास उत्पादनात लक्षणीय वाढ होते आणि रोग नियंत्रण प्रभावीपणे साध्य होते.
डाळिंब तेलकट डाग रोग व्यवस्थापन
डाळिंब बॅक्टेरियल ब्लाइट नियंत्रण
डाळिंब BBD रोग उपाय
डाळिंब IDIPM वेळापत्रक
डाळिंब रोग नियंत्रण वैज्ञानिक पद्धत
