डाळिंब पिकात मावा (Aphid) ही अतिशय नुकसानकारक शोषक कीड आहे. ती नवीन पालवी, कोवळी पाने, फुलकळ्या आणि फुलांवर रस शोषून पिकाची वाढ खुंटवते. माव्यामुळे पाने वाकडी होणे, चिकट स्राव (Honeydew) तयार होणे, काळी बुरशी (Sooty Mold) वाढणे आणि शेवटी उत्पादनात घट दिसून येते. त्यामुळे माव्याचे वेळीच आणि शास्त्रीय पद्धतीने नियंत्रण करणे अत्यंत गरजेचे आहे.
मावा (Aphid) म्हणजे काय?
मावा हा लहान, मऊ शरीराचा शोषक कीटक असून तो पानांच्या खालच्या बाजूस आणि कोवळ्या भागांवर मोठ्या प्रमाणात आढळतो. उष्ण व कोरड्या हवामानात आणि जास्त नत्र खत दिलेल्या बागांमध्ये माव्याचा प्रादुर्भाव जास्त वाढतो.
नवीन पालवी फुटण्याची अवस्था – मावा नियंत्रणासाठी सर्वात महत्त्वाचा टप्पा
नवीन पालवी फुटण्याच्या अवस्थेत मावा सर्वात जलद वाढतो. या टप्प्यावर नियंत्रण केल्यास पुढील नुकसान टाळता येते.
चिकट सापळ्यांचा वापर
सिंचनानंतर 10–15 दिवसांनी प्रति एकर 25–30 पिवळे चिकट सापळे लावावेत.
सापळे नागमोडी पद्धतीने संपूर्ण बागेत लावावेत.
सापळ्यांची उंची झाडाच्या उंचीपेक्षा 10–15 सेमी खाली ठेवावी.
माव्याचा प्रादुर्भाव वाढल्यास किंवा 20–25 दिवसांनी सापळे बदलावेत.
यामुळे माव्याची सुरुवात लवकर लक्षात येते आणि वेळेवर फवारणी करता येते.
माव्यासाठी प्रभावी जैव व वनस्पतीजन्य फवारणी
(7–10 दिवसांच्या अंतराने 1 ते 2 फवारण्या)
खालीलपैकी कोणताही एक पर्याय वापरावा:
कडुलिंब तेल (Azadirachtin 1% – 10000 PPM) @ 3 मि.ली./लिटर + स्प्रेडर-स्टिकर 0.5 मि.ली./लिटर
किंवा
पोंगामिया (करंज) तेल @ 3 मि.ली./लिटर + स्प्रेडर-स्टिकर 0.5 मि.ली./लिटर
किंवा
कडुलिंब तेल + पोंगामिया तेल मिश्रण @ 3 + 3 मि.ली./लिटर + स्प्रेडर-स्टिकर 0.5 मि.ली./लिटर
ही फवारणी माव्याची वाढ, प्रजनन आणि प्रसार थांबवण्यास मदत करते.
फुलांची अवस्था – मावा नियंत्रण आणि मधमाशी संरक्षण
फुलांच्या अवस्थेत मावा आढळल्यास फवारणी करताना मधमाशींसाठी सुरक्षित औषधे वापरणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
पहिली फवारणी
खालीलपैकी एक औषध वापरावे:
सायन्ट्रानिलिप्रोल 10.26% OD @ 0.75 मि.ली./लिटर
किंवा
क्लोरान्ट्रानिलिप्रोल 18.5% EC @ 0.75 मि.ली./लिटर
स्प्रेडर-स्टिकर 0.25 मि.ली./लिटर
दुसरी फवारणी
स्पिनोसॅड 45% SC @ 0.5 मि.ली./लिटर
किंवा
स्पिनेटोरम 12% SC @ 1.0 मि.ली./लिटर
स्प्रेडर-स्टिकर 0.25 मि.ली./लिटर
तिसरी फवारणी (सौम्य व सुरक्षित)
कडुलिंब तेल 1% @ 3 मि.ली./लिटर
किंवा
पोंगामिया तेल @ 3 मि.ली./लिटर
किंवा
दोन्ही तेलांचे मिश्रण @ 3 + 3 मि.ली./लिटर
स्प्रेडर-स्टिकर 0.3 मि.ली./लिटर
फवारणी सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळी करावी, जेणेकरून मधमाशांना त्रास होणार नाही.
डाळिंबातील मावा नियंत्रणासाठी महत्त्वाच्या टिप्स
जास्त प्रमाणात नत्र (युरिया) खत देणे टाळा, कारण मावा वेगाने वाढतो.
फवारणी करताना पानांच्या खालच्या बाजूस औषध पोहोचणे आवश्यक आहे.
एकाच औषधाची सतत पुनरावृत्ती टाळून औषधांची फेरपालट (Rotation) करा.
बाग स्वच्छ ठेवा आणि तण व्यवस्थापन योग्य करा.
निष्कर्ष
डाळिंब बागेत मावा नियंत्रणासाठी वेळीच निरीक्षण, चिकट सापळे, कडुलिंब व पोंगामिया तेल आधारित फवारणी आणि मधमाशी-सुरक्षित औषधांचा वापर ही सर्वात प्रभावी आणि शाश्वत पद्धत आहे. योग्य नियोजन केल्यास माव्यामुळे होणारे नुकसान टाळता येते आणि उत्पादन व गुणवत्ता दोन्ही वाढवता येतात.
Keywords (SEO):
डाळिंब मावा नियंत्रण, Aphid control in pomegranate, डाळिंब कीड व्यवस्थापन, मावा कीड उपाय, pomegranate aphid management, डाळिंब पिक संरक्षण