डाळिंबातील खोडकिड (Stem Borer) : लक्षणे, नुकसान व प्रभावी व्यवस्थापन
डाळिंब हे आर्थिक दृष्ट्या महत्त्वाचे पीक आहे. परंतु अलीकडच्या काळात डाळिंबातील खोडकिड (Stem Borer – Coelosterna spinator) या किडीचा प्रादुर्भाव वाढताना दिसत आहे. वेळीच ओळख व योग्य उपाय न केल्यास संपूर्ण झाड वाळण्याची शक्यता असते.
या ब्लॉगमध्ये आपण खोडकिडीची ओळख, लक्षणे, नुकसान आणि नियंत्रणाचे प्रभावी उपाय सविस्तर पाहणार आहोत.
खोडकिड म्हणजे काय?
खोडकिड ही बीटल वर्गातील कीड असून तिची अळी (grub) खोडात व फांद्यांमध्ये बोगदे करून आतून झाड पोखरते. ही कीड एकदा झाडात शिरली की बाहेरून कठीण होते.
Pdf download: download now
डाळिंब खोडकिडीची प्रमुख लक्षणे
✔️ खोडावर किंवा फांद्यांवर लहान छिद्र दिसणे
✔️ झाडाच्या बुंध्याजवळ लाकडाचा भुसा (Saw dust) साचलेला दिसणे
✔️ प्रभावित फांद्या हळूहळू पिवळ्या पडून वाळणे
✔️ झाडाची वाढ खुंटणे
✔️ तीव्र प्रादुर्भावात संपूर्ण झाड वाळून जाणे
👉 भुसा दिसणे हे खोडकिडीचे सर्वात महत्त्वाचे लक्षण आहे.
खोडकिडीमुळे होणारे नुकसान
झाडाच्या आतून वाहक ऊती (vascular tissues) नष्ट होतात
अन्न व पाण्याचा पुरवठा खंडित होतो
उत्पादनात मोठी घट होते
10–50% पर्यंत झाडे नष्ट होण्याचा धोका
खोडकिडीचे व्यवस्थापन (Stem Borer Management in Pomegranate)
1️⃣ सांस्कृतिक व यांत्रिक उपाय
झाडांना योग्य खत व पाणी व्यवस्थापन द्या
कमजोर व वाळलेल्या फांद्यांची छाटणी करा
मृत व काढलेले लाकूड बागेत साठवू नका
प्रौढ किड दिसल्यास केरोसिनने नष्ट करा
प्रकाश सापळे (Light traps) वापरा
2️⃣ रासायनिक व्यवस्थापन
🔹 खोडातील छिद्रावर उपचार (Injection Method)
छिद्र स्वच्छ करून वाकलेल्या ताराने आतपर्यंत साफ करा
Emamectin benzoate 5% SG @ 2 ग्रॅम/लिटर पाणी
द्रावण स्क्विझ बाटलीने छिद्रात भरा
नंतर छिद्र ओल्या मातीने/चिखलाने बंद करा
24 तास निरीक्षण करा, भुसा पुन्हा दिसल्यास उपचार पुनरावृत्ती करा
🔹 खोडावर पेस्ट लावणे
पेस्ट मिश्रण :
पाणी – 10 लिटर
लाल माती – 4 किलो
Chlorpyriphos 20 EC – 20 मिली
किंवा
Emamectin benzoate 5% SG – 2 ग्रॅम/लिटर
Copper oxychloride – 25 ग्रॅम
👉 ब्रशच्या सहाय्याने खोडावर 1–2 फूट उंचीपर्यंत लावा.
खोडकिड नियंत्रणासाठी महत्त्वाच्या टिप्स
✅ सुरुवातीच्या अवस्थेत उपाय केल्यास झाड वाचते
✅ भुसा दिसताच तात्काळ उपचार करा
✅ नियमित बाग निरीक्षण करा
✅ ICAR शिफारशीप्रमाणे औषधांचा वापर करा
निष्कर्ष
डाळिंबातील खोडकिड ही गंभीर समस्या असली तरी वेळीच ओळख, योग्य व्यवस्थापन आणि नियमित निरीक्षण केल्यास या किडीवर प्रभावी नियंत्रण मिळवता येते. शेतकरी बांधवांनी दुर्लक्ष न करता तात्काळ उपाययोजना करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
