शेतकरी मित्रांनो नमस्कार 🙏
महागडी रासायनिक खते वापरून खर्च वाढत आहे आणि मातीची सुपीकता कमी होत आहे. अशा वेळी राख (Wood Ash) हा अतिशय सोपा, स्वस्त आणि प्रभावी पर्याय ठरू शकतो.
या लेखात आपण जाणून घेऊया:
✔️ राखेचे फायदे
✔️ किती प्रमाणात वापरावे?
✔️ राख कुठून मिळेल?
✔️ साखर कारखान्यातील राख वापरावी का?
🔥 राख म्हणजे काय?
लाकूड, शेतीतील अवशेष (उदा. डाळिंब/मोसंबी छाटणीचे लाकूड) किंवा चुलीतील जळलेल्या जैविक पदार्थांपासून तयार होणारी राख शेतीसाठी उपयुक्त असते.
⚠️ प्लास्टिक, रबर, रंगीत लाकूड किंवा रासायनिक पदार्थ जाळून तयार झालेली राख वापरू नये.
🌿 राखेचे पोषक घटक
राखेमध्ये प्रामुख्याने:
- पोटॅशियम (पोटॅश)
- कॅल्शियम
- फॉस्फरस
- मॅग्नेशियम
- झिंक, मॅंगनीज, सिलिकॉन इत्यादी सूक्ष्मअन्नद्रव्ये
👉 राखेमध्ये नायट्रोजन नसतो, हे लक्षात ठेवा.
✅ राख वापरण्याचे फायदे
1️⃣ पोटॅश आणि कॅल्शियमचा उत्तम स्रोत
फुलोरा, फळधारणा आणि फळांची साइज वाढवण्यासाठी उपयुक्त.
2️⃣ मातीची सुधारणा
- मातीतील आम्लता (Acidity) कमी करते
- pH संतुलित ठेवते
- माती सच्छिद्र बनवते
3️⃣ रोग नियंत्रण
कांदा, लसूण पिकात जांभळे डाग (Purple Blotch) आणि बुरशीजन्य रोगांवर फायदा.
4️⃣ सूक्ष्मजीव क्रियाशीलता वाढवते
सेंद्रिय शेतीसाठी अत्यंत उपयुक्त.
5️⃣ कमी खर्च
घरच्या घरी उपलब्ध – जवळपास मोफत.
📏 राख किती प्रमाणात वापरावी?
🌱🌱 1) बेसल डोस (पेरणीपूर्वी)
✅ सुरक्षित सर्वसाधारण मर्यादा:
50 ते 100 किलो प्रति एकर
👉 100–200 किलो प्रति एकर ही मात्रा काही परिस्थितीत जास्त ठरू शकते, विशेषतः:
- pH 7.5 पेक्षा जास्त असल्यास
- हलक्या जमिनीत
📌 जर माती आम्लीय (pH 5.5–6.5) असेल तर जास्तीत जास्त 100–150 किलो वापरता येऊ शकते (माती परीक्षणानंतरच).
🌾 2) उभ्या पिकात भुरभुरणी
✅ 20 ते 30 किलो प्रति एकर सुरक्षित मात्रा
- पाणी देण्याच्या 1–2 दिवस आधी टाकावी ✔️ (हे बरोबर आहे)
- पानांवर जास्त प्रमाणात साचू देऊ नये
25–50 किलो ही रेंज थोडी जास्त होऊ शकते, विशेषतः वारंवार वापर करत असल्यास.
💧 3) द्रव स्वरूप (ड्रम पद्धत)
तुमची माहिती इथे जवळपास बरोबर आहे 👍
✅ 200 लिटर पाण्यासाठी 5–10 किलो राख पुरेशी असते
(10–20 किलो ही वरची मर्यादा आहे आणि सर्व पिकांसाठी गरजेची नसते)
- 24–48 तास भिजवणे योग्य ✔️
- गाळूनच ड्रिप/स्प्रिंकलरमधून वापरावी ✔️
⚠️ महत्वाची वैज्ञानिक निरीक्षणे
- राखेमध्ये नायट्रोजन नसतो – वेगळा स्त्रोत द्यावा लागतो.
- राख आणि युरिया एकत्र मिसळू नये (नायट्रोजन नुकसान होऊ शकते).
- pH 7.5 पेक्षा जास्त असलेल्या जमिनीत मर्यादित वापर करावा.
- वारंवार मोठ्या प्रमाणात वापर टाळावा.
🧪 सर्वात सुरक्षित पद्धत
👉 माती परीक्षण करूनच मोठ्या प्रमाणात वापर करा.
👉 पहिल्यांदा लहान प्लॉटवर चाचणी करा.
🎯 अंतिम निष्कर्ष
| वापर पद्धत | सुरक्षित मात्रा |
|---|---|
| बेसल डोस | 50–100 किलो/एकर |
| उभ्या पिकात | 20–30 किलो/एकर |
| 200 लिटर द्रव | 5–10 किलो |
🧄 कोणत्या पिकांसाठी उपयुक्त?
- कांदा
- लसूण
- भाजीपाला
- धान्य पिके
- कडधान्य
- डाळिंब, मोसंबी सारखी बागायती पिके
🏭 साखर कारखान्यातील राख वापरावी का?
हा अतिशय महत्वाचा प्रश्न आहे 👇
✔️ कधी वापरू शकता?
- जर राख ऊसाच्या पाचट/बगॅस (Bagasse) जाळल्याने तयार झाली असेल
- त्यामध्ये कोणतेही रासायनिक मिश्रण नसेल
❌ कधी वापरू नये?
- जर त्यात कोळसा, केमिकल किंवा औद्योगिक कचरा मिसळलेला असेल
- खूप काळी, तेलकट किंवा दुर्गंधीयुक्त राख असेल
👉 वापरण्यापूर्वी लहान प्लॉटवर चाचणी करणे उत्तम.
📍 राख कुठून मिळू शकते?
- घरातील चुलीतील राख
- शेतीतील छाटणीचे लाकूड जाळून
- विटभट्टी (फक्त शुद्ध लाकडाची राख असल्यास)
- साखर कारखाना (तपासूनच वापरावे)
⚠️ महत्वाच्या सूचना
- जास्त प्रमाणात वापरल्यास मातीचा pH वाढू शकतो
- क्षारीय जमिनीत (Alkaline soil) मर्यादित वापर करावा
- नेहमी माती परीक्षण करून वापर करणे अधिक सुरक्षित
🎯 निष्कर्ष
राख हा शेतीसाठी अत्यंत प्रभावी आणि कमी खर्चिक पर्याय आहे. योग्य प्रमाणात आणि योग्य स्त्रोताची राख वापरल्यास:
✅ उत्पादन वाढते
✅ माती सुधारते
✅ रोग कमी होतात
✅ खर्च वाचतो
मात्र अतिरेक टाळा आणि शुद्ध राखच वापरा.
